چاپ شده در مجله داستان شیراز- شماره 27-بهار 1403
در تحلیل آثار هنری، رویکردهای متفاوتی توسط تحلیلگران مورد استفاده قرار میگیرد. یکی از رویکردهای شایع، داشتن پرسشی از پیش و پرداختن به آن در آثار هنری مختلف است. برای مثال، ممکن است منتقدی تصمیم بگیرد شیوۀ بازنمایی انسان در دو اثر مختلف را مقایسه کند، یا دلالتهای مرتبط با مفهوم جنسیت را در آثاری مرور نماید. این شیوه، با پرسشی پیشینی نسبت به اثر هنری کار خود را شروع میکند و اثر هنری تنها در نقش دادههای مورد مطالعه مورد بهرهبرداری قرار میگیرد. چنین شیوهای بیش از آن که نقد و بررسی آثار هنری خاصی باشد، نقد و بررسی یک مفهوم خاص در آثار هنری است.
شیوۀ دیگری نیز در نقد و تحلیل آثار هنری وجود دارد که به باور من از اصالت بالاتری برخوردار است و آن، رویارویی با یک اثر هنری و تولید پرسشهایی به واسطۀ مواجهه با آن اثر است. این شیوه، در تلاش برای فهم بهتر و دقیقتر آن اثر یا آثار هنری خاص عمل میکند. چرا چنین شیوهای به باور من اصیلتر است؟ چون، در اینجا آمادهایم دعوت هنرمند را برای ورود به آثارش، برای خوانش آن و برای تعمق در آن بپذیریم در حالی که در شیوۀ اول، گویی ما در حال دعوت از آثاری هستیم که خودشان را با پرسش ما منطبق میکنند؛ شیوهای خودشیفتهوارانهتر و محدودتر که دامنۀ ذهن و اندیشۀ ما را کمتر گسترش داده و فارغ از آثار هنری، اندیشهورزیاش را پیش میبرد. در شیوۀ اول، آثار هنری همچون دادههای خامی، مصرف میشوند و درک عمیقتری نسبت به اثر هنری شکل نمیگیرد در حالی که در شیوۀ دوم، اثر هنری، پرسشهای برآمده از آن و دایرۀ اندیشگانی تحلیلگر بیش از پیش با چالش روبرو شده و گسترش مییابند. اگر در شیوۀ اول، پرسش تحلیلگر است که خط تحلیل را مشخص میکند، در شیوۀ دوم این اثر هنری است که ما را به جهانی از پرسشها میکشاند؛ جهانی به غایت ناشناختهتر و هیجانانگیزتر که در آن تعامل با اندیشۀ دیگری (هنرمند) در سطح بالاتری است.
این مقدمۀ کوچک، به نوعی معرفی اجمالی روش تحلیل حاضر است. آثاری که در اینجا، من را ترغیب به مواجهۀ اندیشگانی با خود کردهاند، دو مجموعه از تابلوهای رنگ روغن آرش زینلی، به نامهای «هبوط» و «رستاخیز» هستند. (پیوست هبوط: تصاویر 1 تا 10 و پیوست رستاخیز: تصاویر 11 تا 33 را مشاهده کنید).
در تحلیل حاضر، من از مجموعۀ هبوط آغاز میکنم (تصاویر 1 تا 10). از نام مجموعۀ اثر شروع کنیم که دلالتهای روشنگری دارد: هبوط به ماجرای رانده شدن آدم و حوا از بهشت به زمین…